เสื้อหม้อห้อม คือเอกลักษณ์การแต่งกายของชาวเหนือ โดยเฉพาะในช่วงเทศกาลสงกรานต์หรือปีใหม่เมือง หันไปทางไหนก็จะมีแต่คนใส่เสื้อหม้อห้อม ในปัจจุบันมีการนำผ้าหม้อห้อมมาตัดเย็บในหลายรูปเพิ่มขึ้น นอกจากเสื้อคอกลมแบบคลาสิก ยังมีเสื้อคอจีน ผ้าพันคอ ผ้านุ่งผ้าถุง และผ้าห้อมบาติกสไตล์เพนต์ผ้าแบบชาวปักษ์ใต้ก็มี และถ้าย้อนยุคสืบค้นในภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน มีการนำผ้าห้อมมาห่อเป็นลูกประคบสมุนไพรด้วย
เมื่อครั้งเจ้าหน้าที่มูลนิธิสุขภาพไทยมีโอกาสลงไปเยี่ยมเยียนหมอพื้นบ้านในจังหวัด ลำปางและแพร่ นอกจากได้เสื้อผ้าหม้อห้อมย้อมสีธรรมชาติแบบดั้งเดิมกันคนละตัวสองตัวแล้ว ยังได้ไขปริศนาเกี่ยวกับต้นห้อมซึ่งให้สีฟ้าคราม กับต้นครามที่ให้สีฟ้าครามเช่นกัน บางคนเข้าใจว่าผ้าหม้อห้อมมาจากการย้อมสีของต้นคราม ซึ่งเป็นคำตอบที่ถูกเพียงครึ่งเดียว เพราะผ้าหม้อห้อมแบบฉบับของชาวล้านนาใช้ต้นห้อมในการย้อมสีผ้า
ต้นห้อมและต้นครามเป็นพืชสองชนิดที่อยู่กันคนละชนิดและคนละวงศ์ ห้อม มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Baphicacanthus cusia Brem . วงศ์ ACANTHACEAE และมีชื่อเรียกแตกต่างกันในแต่ละท้องถิ่น ที่ทำให้คนสับสนง่ายก็คือ ต้นห้อมต้นนี้คนทั่วไปเรียกว่า คราม จึงไปเข้าใจว่าคือต้นคราม ที่แม่ฮ่องสอนเรียกครามดอย แต่พอไปที่จังหวัดน่านเรียกห้อมเมือง ห้อมหลวง และที่เชียงใหม่ เชียงราย แพร่ ลำปาง เรียกห้อมน้อย ต้นห้อมมีลักษณะเป็นไม้พุ่ม ลำต้นตั้งตรงมีกิ่งก้านสาขา ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงตรงกันข้ามรูปวงรี ขอบใบหยักเป็นฟันเลื่อยละเอียด ดอกออกเป็นช่อที่ชอกใบมีดอกย้อยหลายดอก ลำต้นสูงประมาณ 50-100 เซนติเมตร มักขึ้นในที่อากาศเย็น ที่น้ำแฉะ โดยเฉพาะข้างลำห้วยจะชอบมาก ในเวลานี้เหลือต้นห้อมในธรรมชาติน้อยมากๆ เพราะป่าเหลือน้อย และการค้าขายเสื้อผ้าหม้อห้อมมีจำนวนมากขึ้น คนก็เลยตัดต้นห้อมมาย้อมสีจนพืชโตไม่ทัน ผู้อ่านเชื่อหรือไม่ว่าในเวลานี้ชาวเหนือนำเข้าต้นครามจากภาคอีสาน เพื่อนำมาย้อมผ้าหม้อห้อมที่ขายกันในภาคเหนือ
สำหรับ ต้นคราม มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Indigo tinctoria L. เป็นพืชในวงศ์ LEGUMINOSAE เป็นพืชชอบแดด ทนอากาศร้อน ดินเค็ม และฝนได้ดี ขึ้นอยู่ทั่วไปเป็นวัชพืชตามสวน ลักษณะเป็นไม้พุ่มอายุ 1-3 ปี แตกกิ่งก้านสาขามาก ความสูงประมาณ 50-150 เซนติเมตร ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก คล้ายๆกับใบมะขาม ดอกออกเป็นช่อตามซอกใบ ดอกมีหลายสีแตกต่างไปตามพันธุ์ ฝักทรงกลมยาว ภายในมีเมล็ดขนาดเล็กเพื่อใช้ขยายพันธุ์
Read the rest of this entry »